Film over schilder Max van Dam biedt lessen over beeldtaal

AALTEN – ‘Eén foto zegt meer dan duizend woorden.’ Een bekend gezegde, waar ook best wat in zit. Maar het betekent niet dat elke foto, elk beeld, zomaar voor zich spreekt, integendeel: beelden kunnen, net als woorden, liegen, bedriegen, op het verkeerde been zetten… Ook beeldtaal moet je leren ‘verstaan’.

Door Sander Grootendorst

Een tragisch voorbeeld: de in Winterswijk geboren getalenteerde Joodse kunstenaar Max van Dam schilderde in concentratiekamp Sobibór een portret van een kampcommandant. Het is dan uiteraard van belang te weten dat hij dat bepaald niet vrijwillig deed, dat de opdracht weigeren zijn eigen doodvonnis was geweest. De ongekende wreedheid van de nazi’s kwam nog extra tot uiting toen Van Dam hij kort daarna alsnog werd vermoord. Hij werd slechts 33 jaar.

Zijn kunst heeft overleefd, ook al is daarvan veel vernietigd, en het leek het Nationaal Onderduikmuseum in Aalten een goed idee om aan de hand van het werk van Van Dam jongeren van nu wegwijs te maken in de ‘beeldgeletterdheid’. Niet door ze daarover van hogerhand van alles te vertellen, nee, beeldgeletterd kun je alleen maar worden door er zelf mee bezig te zijn, erover na te denken, kortom: je door niemand iets te laten wijsmaken. De vertoning van een film over het leven van Max van Dam helpt daarbij. De film is woensdag te zien. Iedereen is welkom.

Marjon Hermeling, educator bij het Onderduikmuseum: “Het museum heeft meegedaan aan het programma Tachtig Jaar Vrijheid. Dat is gestimuleerd door de provincie Gelderland. Erfgoed Gelderland, dat het programma uitvoert, heeft er musea, bibliotheken en ook de mbo-instellingen bij betrokken.”

Bewustwording
“De provincie wil de actieve bewustwording van de naoorlogse generaties over het thema vrijheid bevorderen. Dat thema staat erg onder druk. Ook ons is er veel aan gelegen om jongeren te informeren over vrijheid, en dat die niet vanzelfsprekend is. Samen met de Hogeschool Arnhem-Nijmegen [HAN] en met de roc’s [regionale opledingscentra] hebben we burgerschapslessen over vrijheid ontwikkeld. Met daaraan gekoppeld ook lessen in de vier oorlogsmusea van Gelderland.”

Die vier zijn, naast het eigen Onderduikmuseum, het Airborne Museum in Oosterbeek, het Vrijheidsmuseum in Groesbeek en herinneringscentrum Apeldoornsche Bos. De burgerschapslessen zijn te vinden op de website van de HAN. Mbo-docenten kunnen ze vrij gebruiken in de klas. En voor de aanvullende lessen kunnen ze naar de vier musea.
Museumbezoek heeft een duidelijke meerwaarde, stelt Hermeling: “Je ervaart in een authentieke omgeving wat het betekent om niet vrij te zijn. Dan komt het allemaal nog veel meer tot leven. Wij proberen de overheid ervan van te overtuigen dat museumbezoek in de onderwijsmodules moeten worden opgenomen omdat dit echt bijdraagt aan het vormen van een eigen mening.”
Het museum maakt daar werk van “aan de hand van onze eigen verhalen, die dichter bij de mensen staan dan de grote militaire gebeurtenissen.”

De jongeren over wie Harmeling het heeft zijn in dit geval die van het Graafschap College in Doetinchem, waar het Onderduikmuseum mee samenwerkt.

Binnen het project staat het thema ‘vrijheid’ in directe verbinding met het thema ‘beeldgeletterdheid’, waarvoor ook speciale lessen beschikbaar zijn. Een logische combi, want wie snapt wat beelden met je kunnen doen, hoe je erdoor gemanipuleerd kunt worden – richting de onvrijheid – die staat sterker in zijn schoenen om voor zijn eigen vrijheid en die van anderen op te kunnen komen.

Ondergedompeld
Hermeling: “Zeker jongeren leven heel erg in een beeldcultuur. Ze worden er 24-7 in ondergedompeld. Het is erg belangrijk om daarbij kritische denk- en kijkvaardigheden te versterken.”

“Jongeren leren zelf beeldmateriaal te maken, hoe je dat kunt inzetten en hoe je daar kritisch mee omgaat. Ze kunnen aan de slag met onderwerpen als discriminatie en racisme, fake news, de vluchtelingencrisis, en andere  onderwerpen die jongeren specifiek aanspreken.”

De filmeducatieavond is een onderdeel van het project. “Alle deelnemende musea hebben zo’n avond gepland. Wij hebben gekozen voor Max van Dam, omdat dat iemand uit de eigen streek is. Iemand die als Joodse kunstenaar keuzes moest maken, die met doorzettingsvermogen probeerde zijn dromen te laten uitkomen. Herkenbaar voor elke jongere.”

Het blijft woensdagavond niet bij een filmvertoning alleen, er heeft ook een dialoog plaats met de maker van de film en de (jonge) acteurs, met het publiek en met Max van Dam-kenner Frederieke Jeletich-Visser (zij won met de biografie Vastberaden en veelbelovend in 2024 de prijs voor het beste boek van Achterhoek en Liemers). Jeletich-Visser verzorgt een korte inleiding, waarin zij leven en werk van Max van Dam in historisch perspectief plaatst. Ze slaat als vanzelf een brug tussen verleden en heden, want de thematiek van bedreigde vrijheid is helaas zeer actueel.
Des te groter het belang van beeldgeletterdheid.

In het spoor van Max van Dam is een korte film (35 minuten), gemaakt door Lex Schellevis uit Suderwick in samenwerking met cineast Ferry den Boer. De hoofdrollen worden vertolkt door Maria Frolova (15) en Beer Swindels (16). Maria – opgegroeid in Winterswijk – speelt in de film de rol van het meisje Jet. Zij raakt geboeid door het verhaal van Max en wil naar Polen om een expositie over de kunstenaar te bezoeken. Ze wordt nogal tegengewerkt, maar gaat toch.

De filmavond in het Onderduikmuseum (Markt 18 in Aalten) duurt van 19.30 tot 21.30 uur. De toegang is gratis, een gift wordt op prijs gesteld.