Het Walfort,
imposant
monument in
het landschap

AALTEN - Wie van Aalten naar Bredevoort rijdt en goed naar rechts kijkt, ziet tussen de bomen door een imposant gebouw in het landschap staan. Dat is het Huis Walfort. Het oogt als een kasteel en zo ziet het er op het eerste gezicht ook wel uit. Maar het is een versterkte boerderij, een havezate, die al meer dan 650 jaar bekend is in de historie. De geschiedenis van het Walfort gaat dus ver terug, tot in de Middeleeuwen.

Door Jos Wessels

Riddermatig goed en borgleenman van Bredevoort
Het Walfort wordt een havezate genoemd. Dat is een ‘riddermatig goed’, dat wil zeggen een bezit die iemand moest hebben om ridder genoemd te mogen worden. Oudere namen zijn Walvaert, Waldevoort en Walvoort. Die namen verwijzen naar een doorwaadbare plaats, een -voorde door een rivier. Het Walfort ligt aan een eeuwenoude weg, nu de Walfortlaan, en inderdaad kon je hier te paard of in een kar de Slinge oversteken. Een uitstekende plek voor een versterkte boerderij!
De eigenaar van het Walfort was tegelijk borgleenman van Bredevoort. Het stadje had in de Middeleeuwen een aantal borgmannen. Die hadden de plicht om in tijden van gevaar te paard en in harnas en met hun dienaren binnen Bredevoort te verschijnen om te helpen met de verdediging. In ruil daarvoor hadden zij een huis en erf in het stadje in leen.
De plaatselijke historicus Henk Ruessink heeft dit in de jaren 1980 allemaal uitgezocht. Nu nog hangen wapenschildjes van de diverse borgmannen aan gevels van huizen in Bredevoort. De heer van het Walfort was de enige borgman die buiten Bredevoort mocht wonen. Dat was niet zo bezwaarlijk, want de afstand tot het stadje is ongeveer een kilometer. Hij kon er snel zijn als het nodig was.
Feitelijk was het borgleenmanschap een wassen neus. Vanaf de 16e eeuw lag er altijd een garnizoen in het stadje en waren de borgmannen niet nodig. Toch heeft tot 1795 elke nieuwe eigenaar van het Walfort de eed op het borgleenmanschap afgelegd. Als er een vrouw of een kind erfde, moest een mannelijk familielid de eed afleggen.

Drie families in zeshonderd jaar
De oudst bekende eigenaren van het Walfort zijn de gebroeders Willem en Derck van Lintelo. Zij worden in 1376 genoemd. Het geslacht Van Lintelo is afkomstig van het Hof Lintlo bij Keulen. Het is verleidelijk om een verband te suggereren met de buurtschap Lintelo bij Aalten, maar dat is op geen enkele wijze aantoonbaar.
De Van Lintelo’s vormden een adellijk geslacht, dat diverse militaire en bestuurlijke functies vervulde in het huidige Nederland en Duitsland. Derck van Lintelo (zoon van de eerder genoemde Derck) stichtte het klooster Schaer in de huidige buurtschap ’t Klooster. Toen de Tachtigjarige Oorlog begon, verrichtten de Van Lintelo’s militaire taken. Het ging er soms gewelddadig aan toe. Zo is bekend dat op 14 juni 1589 op het Walfort ene Dirck van Lintelo de Aaltense voogd Johan Holstein dood sloeg.
Het geslacht Van Lintelo komt hier tot een einde als in 1609 dochter Frederica Margriet erft. Zij is getrouwd met Johan van Coeverden. De Van Coeverdens komen oorspronkelijk uit Borculo, maar zijn bestuurlijk actief in Noord Nederland, onder meer in Coevorden, Drenthe en Groningen. Een Van Coeverden gaat omstreeks 1700 met stadhouder-koning Willem III naar Engeland. Hij trouwt een Engelse lady en noemt zich voortaan Vancouver. Zijn achterkleinzoon wordt ontdekkingsreiziger en sticht onder meer de stad Vancouver in Canada.
Maar dat is niet de tak die op het Walfort huist, die blijven hier in de buurt. Grappig is dat op een bepaald moment weer een Van Coeverden trouwt met een Van Lintelo van der Ehze. Zo komen de Van Lintelo’s even terug op het Walfort.

Van Pallandt
Maar in 1742 komt de derde adellijke familie in beeld. In dat jaar erft Sophia Dorothea van Lintelo de havezate. Zij is getrouwd met Frederik Willem Floris van Pallandt. De Van Pallandts resideren in die tijd voornamelijk op het Huis Keppel bij Doetinchem. In de 19e eeuw wonen zij op Huize Klarenbeek of Huize Rennenenk bij Arnhem. Op het Walfort komen ze maar weinig, want het ligt afgelegen, er is weinig comfort en ’s winters is het er stervenskoud. Zij gebruiken het Walfort als jachtslot en vanwege de inkomsten uit landbouw en bosbouw. Zo laat Jan van Pallandt (1776-1844) op de grenzen van zijn jachtgebied jachtpalen neerzetten. Die jachtpalen staan er grotendeels nu nog.
In totaal zijn zeven generaties Van Pallandt eigenaar van het Walfort geweest over een periode van 216 jaar. Sommige Van Pallandts zijn landelijk bekend geworden. Zo speelde neef Reinhard van Pallandt omstreeks 1900 voetbal bij de Arnhemse club Vitesse. De club verkeerde (toen ook al) in financiële nood. De rijke Reinhard wilde zijn club wel sponsoren, mits Vitesse voortaan ging voetballen in de kleuren van het Huis van Van Pallandt: zwart met geel. In die kleuren voetbalt Vitesse nog steeds.
De laatste generatie eigenaren van het Walfort bestaat uit drie zussen en een broer. Een van die zussen is de landelijk bekende beeldhouwster Charlotte van Pallandt. De broer was Floris Carsillius en diens zoon Frederik wordt rond 1960 internationaal bekend als de helft van het zangduo Nina en Frederik.

Verkoop
Die laatste generatie Van Pallandt is nooit of zeer zelden op het Walfort geweest. Meer dan tien jaar zijn ze bezig geweest om het landgoed te verkopen. In 1958 koopt de gemeente Aalten het huis en de landerijen. Anno 2025 is de gemeente nog steeds eigenaar.
In 2003 gaf de gemeente het landgoed in erfpacht aan de natuurorganisatie Geldersch Landschap en Kasteelen.

Pachters van het Walfort
De eigenaren van het Walfort waren er dus vrijwel nooit. Het werk werd verricht door de pachter. De pachtersfamilie woonde niet op het ‘Huys’ maar in een schuurboerderij erachter. Op de bekende tekening van het Walfort uit het jaar 1743 is ook deze pachterswoning zichtbaar als een vakwerkschuur tussen de bomen (zie pijl).
De eerste pachter waarvan de naam bekend is, is in 1748 Evert Heuvel en zijn vrouw Jenneken Plasman. Als beroep van Evert wordt genoemd: ‘jaeger op ’t Walvaert’. In de 19e eeuw vinden we achtereenvolgens de families Jansen, Walvoort en Heyink op de schuurboerderij.
In 1878 komen Bernadus Prinsen en zijn vrouw Hendrika op de boerderij. Hun kleindochter Hendrika Prinsen trouwt met Willem te Bokkel, die afkomstig is van boerderij ‘De nieuwe Kleuver’ op De Haart. Zo komen de Te Bokkels op het Walfort. Vijf generaties Te Bokkel zullen gedurende 130 jaar pachtboer zijn op het Walfort.
Een belangrijk moment is het jaar 1910. In dat jaar verhuist de familie Te Bokkel van de schuurboerderij naar het ‘Hooge Huys’, dat tot dan toe voornamelijk leeg heeft gestaan. De oude woning wordt voortaan alleen nog gebruikt als schuur. Uiteindelijk trekken Dick ten Bokkel en zijn vrouw Christel in 2022 de deur van Huize Walfort definitief achter zich dicht. Zij gaan in Bredevoort wonen. Dick te Bokkel is begin 2025 overleden. Momenteel wordt het Huis Walfort verhuurd.

Huis en schuur
In 1743 trok de tekenaar Jan de Beijer door de Achterhoek en maakte tekeningen van tal van bekende plekken. Op 13 augustus tekende hij het Walfort. Het is de oudst bekende afbeelding. Wie de tekening bestudeert, ziet dat het huis een verdieping meer heeft dan het nu heeft. Er is ook de nodige aanbouw. Toentertijd oogde het Walfort veel meer als een kasteel. En zo werd het ook wel genoemd in de 19e eeuw, door de eigenaren en in officiële stukken. Achter het Huis staat de vakwerkschuur met een hoog en steil dak, de woning van de pachter.
Ergens tussen 1800 en 1850 moet er van het Huis een verdieping afgehaald zijn en is de vakwerkschuur afgebroken en vervangen door de schuurboerderij die er nu nog staat. Vermoedelijk werden materialen van het Huis hergebruikt voor de schuurboerderij. Na de verhuizing in 1910 was de schuur alleen in gebruik voor landbouwdoeleinden.
Anno nu vormen Huis en schuur een indrukwekkend monument, een relict dat verwijst naar de eeuwenoude geschiedenis.

In Contactorgaan van ADW
Over het Walfort valt nog veel meer te vertellen. Bijvoorbeeld over de circa 25 boerderijen die ooit bezit van het Walfort waren. Of over het veemgericht bij de sleehegge van het Walfort: een spannend verhaal uit de 15e eeuw waar romanciers en journalisten vaak op zijn gedoken, maar waar getwijfeld mag worden aan het waarheidsgehalte. Dit en veel meer komt aan de orde in een serie artikelen die Jos Wessels momenteel schrijft voor het Contactorgaan van de historische vereniging ADW.
Contactorganen zijn voor 5,50 euro te koop in Aalten bij Messink & Prinsen en in Dinxperlo bij de familie Hesselink via 0315-653694.