Column Dichterbij: Oorlog voor de rechter

Na jarenlange voorbereiding werd begin januari de website www.oorlogvoorderechter.nl gepresenteerd. De website bevat het bijna complete gedigitaliseerde archief van de naoorlogse beoordeling van mogelijke collaborateurs. Het bevat ruim 400.000(!) dossiers. Het betreft beschuldigingen, vermoedens en soms zelfs dat niet eens. In de chaotische naoorlogse tijd werd de rechtsstaat weer opgebouwd en overheid en samenleving gezuiverd. Slechts 15% van de beschuldigden kwam voor een rechter, 20% werd administratief afgehandeld en de rest ging vrijuit, men wilde verder met de wederopbouw. Begrijpelijk dat niet alles vlekkeloos verliep en dat de dossiers fouten en slordigheden bevatten. Lastig om dat ons nu voor te stellen, maar kijk naar Syrië na vijftig jaar dictatuur, waar te beginnen?
Openbaarheid van overheidsdocumenten is de regel, inzage een democratisch recht, het optreden van de overheid moet immers controleerbaar zijn. Maar in de Archiefwet zijn uitzonderingen vastgelegd, onder andere ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen, privacy. Er leven nog mensen waarvan een dossier bestaat of die in een dossier voorkomen, als beschuldigde/verdachte maar ook als getuige, deskundige of slachtoffer. De belangen tegen elkaar afwegen is ingewikkeld.
Nabestaanden en andere betrokkenen hebben allerlei motieven om wel of niet voor volledige openbaarheid te zijn. Belanghebbenden kunnen de papieren dossiers in het Nationaal Archief inzien, voorlopig is dat niet mogelijk via de website. Je kan wel zien of er een dossier over iemand is en hoe dat is afgehandeld. Je kan ook op geboorteplaats van de verdachten zoeken, dus ook Aalten of Dinxperlo. Ondertussen hebben honderdduizenden mensen via de website gezocht op de namen van familieleden en bekenden. Het is confronterend om bekenden op te zien duiken tussen al die dossiers van mogelijke verdachten of te zien hoeveel dossiers er in een gemeente waren. Traumatische ervaringen komen boven en soms komen er eindelijk antwoorden op vragen.
Uit de reacties blijkt ook dat het voor velen helend werkt, voor (nakomelingen van) slachtoffers en daders. Er is veel gezwegen, er is veel onverwerkt leed en schaamte. De onlangs overleden huisarts De Bruijne zei me eens dat hij veel oorlogsverhalen hoorde in zijn spreekkamer. Aan hem vertelden patiënten wat ze thuis niet kwijt konden. Ik vind het goed dat er openheid komt over ons verleden. Het geeft een eerlijker en completer beeld. Duidelijk is dat goed en fout vaak door elkaar lopen. De naoorlogse generatie past bescheidenheid bij het oordelen. Een verzetsstrijder die een zwangere verraadster liquideerde maar daarmee ook een onschuldig kind. Een vrouw die aanpapte met Duitse militairen om haar Joodse echtgenoot te beschermen. Moreel verantwoord gedrag vertonen in zulke extreme tijden, wie staat voor zichzelf in bij al die dilemma’s? Zijn wij dan betere mensen dan de toenmalige? Al dat kwaad dat mensen elkaar aandoen, onbegrijpelijk. Wat een verschrikkelijke tijd was het, en die verschrikkingen werken ook tachtig jaar verder nog steeds door. Laten we maar enthousiast onze tachtigjarige vrijheid vieren en overdenken dit jaar en hopen op Nooit meer oorlog!

Anton Stapelkamp, burgemeester